خوای گەورە دەفەرموێ:

[إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِّلْعَالَمِينَ ﴿٩٦﴾ فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَّقَامُ إِبْرَاهِيمَ وَمَن دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا وَلِلّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً وَمَن كَفَرَ فَإِنَّ الله غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ].... آل عمران ﴿٩٦﴾﴿٩٧﴾

واتە: بەڕاستی یەکەم خانەیەك کەبۆ خەڵك دانراوە ئەو خانەیە کە لە مەککەی پیرۆزە، وە هۆی ڕێنمایی جیهانیانە، لەو شوێنەدا نیشانەی ڕون و ئاشکرای خودای تێدایە، ئەویش شوێنی وەستانی ئیبراهیم (علیه السلام)ە، وەهەرکەس بچیتە ناوی لە ئەمن و ئاسایشدا دەبێت، وە خودا لەسەر خەلك دایناوە چوون بۆ ئەوخانەیە بۆ حەج هەر کەس کە لە توانای دا هەبێت، وە هەر کەس باوەڕی بەوە نەبێت و کافر بێت، بەڕاستی خودای گەورە دەوڵەمەندە و بێ نیازە له جیهانیان.

حەج چوون بۆ مەککەیە بەمەبەستی بەجێ هێنانی عیبادەتی (تەواف) سوڕانەوە بەدەوری کەعبە، وبەپەلە ڕۆیشتن و ڕاکردنی نێوان سەفا و مەروە (سعی)، ڕاوەستان لە (عەرەفە) و هەموو کردەوەو عیبادەتەکانی دیکەی حەج، بۆ وەڵام دانەوە و بەجێ هێنانی فەرمانی خودای گەورە و بۆ ڕەزامەندی ئەو.
حەج یەکێکە لە پێنج پایەکانی ئیسلام و فەرزێکە کە لە ئایندا بە پێویست و بە واجب زانراوە.
جا هەرکەس ئینکاری پیویست بوونی بکات ئەوە کافر دەبێت و هەڵدەگەڕێتەوە لە ئیسلام.

حەج لە ژیاندا یەکجار واجبە:
زانایان هەموویان کۆن لەسەر ئەوەی کە حەج دووبارە ناکرێتەوە، و لەتەمەندا یەکجار واجبە، مەگەر کەسێك نەزر بکات ئەوە دەبێت نەزرەکەی بەجێ بهێنێ، وە لەیەکجار زیاتر ئەوە (تطوع)ە.
لە ئیبن عەبباسەوە خودا لێیان ڕازی بێت هاتوە فەرمویەتی: پێغەمبەر () ووتاری بۆ دەداین فەرموی: ((ياأيُها النَّاسُ كُتِبَ عَلَيكُم الحجّ))، واتە: ئەی خەڵکینە حەجتان لەسەر فەرز کراوە. ئەقرەعی کوڕی حابس هەڵسا گوتی: هەموو ساڵێك ئەی نێرراوی خودا؟ فەرمووی: حەج یەکجارە، هەرکەس زیاتر بکات ئەوە (تطوع)ە.

فه‌زڵه‌کانی حه‌ج:
١- گوناهه‌کانی پێشوو له‌ناو ده‌بات و نایانهێڵێت: پێغه‌مبه‌ر () به‌ (عمرو بن عاص)ی فه‌رموو: ((أما عَلِمتَ أنٌَ الاسلام يَهدِم ماقَبلَهُ، وأنَّ الهِجرَةَ تَهدم ماقَبلَها، وأنّ الحجَّ يَهدم ماقبلهُ)).
٢- ئه‌وه‌ی حه‌جی کرد، خۆی ده‌رباز کرد له‌ ئاگری دۆزه‌خ؛ له‌ دایکی موسوڵمانان عائیشه‌ -خوا لێی ڕازی بێت- ده‌گێڕدرێته‌وه‌ که‌ پێغه‌مبه‌ر () فه‌رموویه‌تی: ((مامِن يَومٍ أكثَرَ أن يَعتِقَ الله فيهِ عبداً مِنَ النَّار مِن يَومِ عَرَفة، وإنّهُ لَيَدنوا ثم يباهي بِهم الملائِكَةُ))."
٣- پاداشتی حه‌ج به‌مسۆگه‌ری به‌هه‌شته‌: ئه‌بووهوره‌یره‌ -خوا لێی ڕازی بێت- ده‌گێڕێته‌وه‌ که‌ پێغه‌مبه‌ر () فه‌رموویه‌تی: ((ألعُمرَةُ إلى العُمرةِ كَفَّارَةٌ لِمابَينِهِما، والحَجُّ المَبرور لَيسَ له جَزاءٌ إلّا لجَنّة)).

حوكمى حه ج:
حه‌جکردن فه‌رزی عه‌ینه‌ له‌سه‌ر هه‌موو پیاو و ژنێك که‌ ته‌کلیفی شه‌رعییان له‌سه‌ره؛ به‌ومه‌رجه‌ش که‌ توانایان هه‌بێت و ‌ته‌نها جارێك له‌ ژیانیاندا واجیبه‌ له‌سه‌ریان. هه‌روه‌ها ڕوکنێکیشه‌ له‌ ڕوکنه‌کانی ئیسلام.

مەرجەکانی واجب بوونی حەج:
زانایان بۆ واجب بونی حەج لەسەر ئەم مەرجانەی خوارەوە ڕێك کەوتون:-
1- ئیسلام.
2- بالغ بوون.
3- ئاوەز ـ عەقڵ ـ
4 - ئازادی.
5- توانایی.
جا هەرکەس ئەو مەرجانەی تێدا نەبوو حەجی لەسەر پێویست نابێ.
چونکە، ئیسلام و بالغی و ئاوەز مەرجی بەدی هێنانی ئەو شتانەیە کە خودا لەسەر بەندەکانی داناوە لە هەموو خودا پەرستیەکدا.
لەفەرموودەدا هاتووە: پێغەمبەر () فەرمویەتی: ((رُفِعَ القَلَمُ عَن ثَلاث: عَنِ النَّائِمِ حَتَّى يَستَيقِظَ، وعَنِ الصَّبيّ حَتَّى يشبَّ، وَعَنِ المَعتوهِ حَتّى يَعقِلَ)). واتە: پێنوس لەسەر سێ کەس هەڵگیراوە: لەسەر نوستو هەتا هەڵدەستێ، وە لەسەر منداڵ هەتا گەورە دە‌بێت، وە لەسەر شێت هەتا هۆشی دێتەوە. وە ئازادیش مەرجە بۆ واجب بونی حەج، چونکە حەج خودا پەرستی یە پێویستی بە کات هەیە، وە بە مەرج گیراوە تێیدا کە ئەو کەسە بتوانێ، بەڵام خزمەتکار و کۆیلە مەشغوڵە بە کاری گەورەکەیەوە، کە واتە توانای نیە.

چەند ئامۆژگارییەك بۆ ئەوانەی ڕێگەی سەفەر دەگرنە بەر بە مەبەستی حەج:
1ـ مەبەست لەو سەفەرە پیرۆزە تەنها بۆ ڕەزامەندی خودای گەورە بێت و نزیك بونەوەبێ لێی، نەك لەبەر خاتری دنیا و خەڵکی بێت و پێی بگوترێ حاجی و شانازی بەنازناوەکەی بکات.
2 ـ باشتر وایە وەسیەت نامە بنوسی و جێی بهێلی دەربارەی قەرز و قۆڵە و ئەو ئەمانەتانەی کە لایەتی بە مەبەستی ئەوەی بگێڕدرێنەوە بۆ خاوەنەکانیان چونکە ژیان و مردن تەنها بەدەست پەروەردگارە.
3 ـ تەوبە کردن لەو گوناهانەی کە کردوویەتی و پەشیمان بێتەوە لێیان و دوبارەیشی نەکاتەوە.
4 ـ ئەو پارەیەی کەسەفەری پێ دەکات دەبێ بەحەڵاڵی دەستی کەوتبێ.
5 ـ دوورکەوتنەوە لەهەموو جۆرێکی بەدڕەوشتی، ئەزیەت و ئازاری خەڵکی نەدات بە دەست و بەزمان، پاڵەپەستۆ لەگەڵ خەڵکی نەکات بۆ ئازار دانیان، دووزمانی نەکات، لەپاش ملە باسی کەس نەکات و درۆ نەکات.
6 ـ پێویستە شارەزایی پەیدا بکات لەسەر چۆنیەتی کردنی عومرە و حەج.
7 - پاریزگاری هەموو ئەرکەکانی سەرشانی بکات، لەهەمووی گرنگتر نوێژ کردن لەکاتی دیاریکراودا و بەجەماعەت، قورئان خوێندن، دوعاو زیکر، یارمەتیدانی خەڵکی و یارمەتیدانی هەژاران، سەبر و ئارام گرتن، وئەوەی زۆر گرنگە ئەوەیە ئامۆژگاری کردنی وهاندانی خەلکی یە بەکردنی شتی چاکە و دورکەوتنەوە و واز هێنان لە خەراپە.
8 ـ داوا کردن لەخێزان و خزم و کەس و کاری کە لە خودای گەورە بترسن وپابەند بن بە فەرمانەکانی، ئەوەش وەسیەتی خودای گەورەیە بۆ هەموو کەسێک و لەهەموو کاتێک و شوێنێکدا.
9 ـ باشتر وایە هەردەم ئەو دوعا و زیکرانەی کە لەپێغەمبەرەوە(صلى الله عليه وسلم) هاتووە هەمیشە لەیادی بێت و لەوانە دوعای سوار بوونی هەر ئامێرێک بێ لە ئامێرەکان و هەروەها دوعای سەفەر.
10 ـ هەوڵی ئەوە بدات هاوڕێی باش هەڵبژێرێ بۆ سەفەرەکەی.

پایەکانی حەج و عومرە (ارکان الحج والعمرە):

کارەکانی حەج و عومرە پێک هاتووە لە (4) چوار پایە (رکن) دەبێ هەمووی جێ بەجێ بکرێت، بەنەکردنی یەک لەو کارانە حەج یا عومرە قەبوڵ نابێت وە هیچ کارێکی دیکە جێگەی ئەو کارانە ناگرێتەوە.

حەج چوار پایەی (رکن) ی هەیە بەڕای سەرجەمی زانایان، ئەو چوار پایەیە ئەوانەن:
1ـ ئیحرام (الاحرام):
ئیحرام نیەت هێنانی چوونە ناو کارەکانی حەج و عومرە ودەست پێکردن بە کارەکانیانە، ئەوجا بۆ حەج بێ یان بۆعومرە یان بۆهەردووکیان بەیەکەوە ئەو کەسە بە (محرم) ناودەبرێت، واتە ئەو کارانەی کە پێش ئیحرام کراوە نابێ لەکاتی ئیحرامدا بکرێت وەك: لەبەرکردنی پۆشاکێك کە لەمەوپێش لەبەر کراوە، وەك سەر داپۆشین بە کڵاو و شتی دیکە، لەبەرکردنی جل و بەرگی دووراو (پیاوان)، بەکار هێنانی بۆن و بەرام، جیماع کردن و ڕاوکردنی ئاژەڵ.

2 ـ وەستان لەعەرەفە:
زانایان هەموویان لەسەر ئەوە ئیجماعیان هەیە کە وەستان لەعەرەفە ڕوکن و پایە گەورەکەی حەجە، بەپێی ئەوەی ئەحمەد و خاوەن سونەنەکان دەگێڕنەوە لە (عبدالرحمن) ی کوڕی یەعمورەوە: کە پێغەمبەر (صلى الله عليه وسلم) فەرمانی دا بانگ بێژێك بانگەواز بکا: (الحج عرفة، من جاء ليلة جمع قبل طلوع الفجر فقد ادرك). واتە حەج وەستانی عەرەفەیە ـ (حەجی صەحيح حەجی ئەو کەسەیەکەفریای وەستان کەوتووە لەڕۆژی عەرەفە) ـ هەرکەس شەوی جەمع گەیشت پێش ئەوەی رۆژ هەڵبێت ئەوە گەیشتووە بەحەج.

3 ـ تەوافی ئیفازە (طواف الافاضة):
مسوڵمانان ئیجماعیان کردووە کە تەوافی ( افاضة) پایەیەکە لەپایەکانی حەج ئەگەر حاجیەك نەیکات حەجەکەی بەتاڵە، بەپێی فەرموودەی خودای گەورە: [ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ ﴿٢٩﴾] (ألحج 29)

4 ـ بەپەلە ڕۆیشتن و ڕاکردنی نێوان صەفا و مەروە (سعی).